ਵਾਤਾਵਰਣ ਏਜੰਸੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਖੁਫੀਆ ਇਕਾਈ (ECIU) ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 62,000 ਟਨ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਵਾਲੀ ਪਰਤ
ਦੀਵਾਲੀ ‘ਤੇ, ਪਟਾਕਿਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਔਸਤਨ 36 ਤੋਂ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਲਈ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਰੀਕ ਕਣ (PM 2.5, PM 10), ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਧੂੰਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। NEERI ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕਾਂਕ ਨੂੰ ਆਮ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 48 ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਏਜੰਸੀ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਖੁਫੀਆ ਇਕਾਈ (ECIU) ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 62,000 ਟਨ ਵਿਸਫੋਟਕ ਵਰਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ 2024 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ 13 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵੱਧ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨੀ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਧਮਾਕਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾੜੇ ਗਏ ਵਿਸਫੋਟਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਬੰਬਾਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਗੋਲਾ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਜਸ਼ਨ ਅਤੇ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਬਾਰੀਕ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ECIU ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੁਮਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੀਵਾਲੀ ਸਾਲ ਦੀ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਖਪਤ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਦ ਐਨਰਜੀ ਐਂਡ ਰਿਸੋਰਸਿਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਟਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਵਿਸਫੋਟਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 62,000 ਟਨ ਸੀ।
ਈਸੀਆਈਯੂ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ, ਮੁੰਬਈ, ਚੇਨਈ ਅਤੇ ਜੈਪੁਰ ਸਮੇਤ 12 ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿੱਚ 61,500 ਤੋਂ 63,000 ਟਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸਫੋਟਕ ਸਾੜੇ ਗਏ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (CSIR) ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ (NEERI) ਨੇ ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਲਗਭਗ 59,000 ਟਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਹੈ। ਔਸਤਨ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 62,000 ਟਨ ਬਾਰੂਦ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ।
ਸਟਾਕਹੋਮ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪੀਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (SIPRI) ਅਤੇ ਰਾਇਲ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਸਰਵਿਸਿਜ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (RUSI) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੂਸ-ਯੂਕਰੇਨ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ‘ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤਨ 20,000 ਤੋਂ 21,000 ਟਨ ਵਿਸਫੋਟਕ ਦਾਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾੜੀ ਗਈ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਬੰਬਾਰੀ (72 ਘੰਟੇ) ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗੋਲਾ-ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਖਪਤ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ (295%) ਵੱਧ ਸਨ।
ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
ECIU ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਤਿਸ਼ਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਧਮਾਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ, ਧਾਤੂ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 1,400 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੰਗੀ ਤੋਪਾਂ ਅਤੇ ਬੰਬਾਂ ਦੇ ਧਮਾਕੇ 2,800 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਤਾਪਮਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 4.2 ਲੱਖ ਟਨ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੰਗੀ ਨਿਕਾਸ ਔਸਤਨ 1.9 ਲੱਖ ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਸਵੀਰਾਂ – ਸੰਕੇਤਕ / ਮੀਡੀਆ ਅਧਾਰਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ
